Tại vùng ven biển rừng ngập mặn Ninh Bình, mô hình nuôi ong lấy mật dưới tán rừng ngập mặn đang tạo ra "lợi ích kép": vừa mang lại thu nhập ổn định cho người dân, vừa góp phần bảo tồn hệ sinh thái. Với sự hỗ trợ từ các dự án quốc tế, những giọt mật ngọt lành đang dần khẳng định một hướng đi sinh thái vững bền.
Nghề của đam mê và tầm nhìn sinh thái
Gắn bó với nghề nuôi ong từ năm 1979, ông Bùi Văn Quyền (xã Yên Từ, Ninh Bình) là một trong những người thợ dày dặn kinh nghiệm tại địa phương. Gần 50 năm trong nghề, ông luôn sở hữu và duy trì ổn định hơn 200 đàn ong cho sản lượng cao. Theo ông, để sống được với nghề, lòng yêu nghề phải là điều kiện tiên quyết, tiếp đến là sự kiên nhẫn, nhạy bén và am hiểu "ngôn ngữ" cũng như tập tính của loài ong.
Ông ví việc nuôi ong, duy trì đàn và nhận định điểm đến quan trọng không kém gì lập kế hoạch tác chiến trong quân đội. Số lượng đàn ong năm nào cũng như vậy, nhưng nếu người thợ không nắm chắc địa bàn, nguồn hoa và thời điểm hoa tàn để chuyển hướng, bầy ong có thể "bể trận", mọi công sức sẽ đổ sông đổ biển. Dù đã ở tầm chuyên gia, cứ đặt ong ở đâu là chắc thắng ở đó nhưng ông Quyền luôn tham gia đầy đủ các buổi tập huấn của Dự án liên quan đến nghề nuôi ong. "Nói về nghề ong là cứ phải yêu nghề, lúc nào cũng phải khiêm tốn học hỏi vì vấn đề còn rất nhiều. Làm nghề nào cũng vậy, phải có tâm thì mới thành công được. Còn nếu chủ quan, vỗ ngực ta đây là giỏi thì lại là không biết làm nghề.” ông Quyền bộc bạch.
Còn với bà Mai Thị Nguyệt (xã Bình Minh, Ninh Bình), đã trải qua 6 năm trong nghề, bà đủ hiểu nỗi vất vả, cái được – cái mất của nghề. Bà phấn khởi cho biết: "Mật ong sú vẹt rừng ngập mặn của chúng tôi hiện luôn tiêu thụ ở mức khá ổn định. Ong làm ra mật hoàn toàn từ nguồn tự nhiên, vừa ngon, lành lại bổ dưỡng nên với sản lượng hiện nay, hầu như năm nào chúng tôi cũng đều bán hết chứ không bao giờ có chuyện để mật gối sang đến năm sau".
Cũng theo bà Nguyệt, khác với các loại mật ong từ nhiều loại cây trồng khác như: nhãn, vải, cao su… loài cây sú, vẹt sống ở điều kiện nửa nước, nửa cạn, điều kiện sống khắc nghiệt, lại mọc lên ở cùng ven biển rộng lớn nên mật ong nơi đây đặc biệt thơm ngon, mùi thơm đặc trưng vùng biển, vị thanh nhẹ rất dễ uống. Đặc biệt mật ong hoa sú vẹt hoàn toàn sạch do mật được khai thác từ loài cây mọc hoàn toàn tự nhiên, không hề bị nhiễm thuốc bảo vệ thực vật. Chính bởi đặc tính khác biệt đó mà mật ong sú vẹt rất được thị trường ưa chuộng.
Từ làm nghề đơn lẻ đến liên kết chuỗi
Nghề nuôi ong tại vùng biển rừng ngập mặn Ninh Bình đã tồn tại khá lâu, tuy nhiên quá trình làm nghề của người dân vẫn chủ yếu mang tính nhỏ lẻ và tự phát. Để phát huy được sức mạnh tập thể và tính liên kết chuỗi trong quá trình sản xuất và tiêu thụ, thời gian gần đây, một số mô hình liên kết đã lần lượt ra đời, trong đó có sự ra đời của HTX Sản xuất, tiêu thụ Mật ong sú vẹt biển Kim Sơn (HTX Kim Sơn). Với 11 thành viên ban đầu, Hợp tác xã đã từng bước gắn kết được những người nuôi ong có tay nghề, dần xây dựng được chuỗi sản xuất – tiêu thụ mật ong hoa sú vẹt theo hướng an toàn, bền vững; góp phần nâng cao giá trị sản phẩm đặc trưng của địa phương.
Theo Ông Vũ Mạnh Thắng, Giám đốc HTX Kim Sơn,“sau khi thành lập HTX, người dân yên tâm hơn trong sản xuất. Họ chỉ cần chuyên tâm lo các khâu liên quan đến sản xuất, còn đảm bảo đầu ra thì HTX sẽ đảm nhận. Chúng tôi đặc biệt chú trọng đến việc giám sát chất lượng của sản phẩm, nếu mật ong của thành viên đạt đúng tiêu chuẩn thì chúng tôi sẽ chịu trách nhiệm phân phối và tiêu thụ”.
Là người con của vùng biển Kim Sơn, ông Vũ Anh Toản lại gắn bó với nghề nuôi ong ban đầu chỉ bởi nhìn thấy tình yêu nghề của bố mình – ông Vũ Mạnh Thắng. Thấy bố (một người đã hơn 70 năm tuổi đời, 25 năm tuổi nghề) vẫn luôn đau đáu xây dựng nên một thương hiệu mật ong Hoa Sú Vẹt, cách đây 6 năm, anh Toản đã quyết định tham gia vào HTX để cùng bố phát triển thương hiệu sản phẩm. Sau 2 năm hoạt động trong HTX, nhận thấy cần có lời giải cho bài toán phát triển chuỗi cung ứng một cách bài bản, anh Toản đã thành lập Công ty chuyên tập trung về thương mại. Theo anh, từ thời điểm đó, thị trường tiêu thụ mật ong sú vẹt của HTX đã có nhiều tín hiệu khả quan. “Công ty Thương mại Mật ong hoa Sú vẹt vẫn là thành viên thuộc HTX Kim Sơn. Chúng tôi tập trung nguồn lực nhằm quảng bá để sản phẩm đến được với nhiều khách hàng hơn, không chỉ trong nước mà còn cả ở nước ngoài, thông qua việc tham gia các Hội chợ xúc tiến thương mại….”
Cha con ông Thắng cùng bà con tham gia tập huấn nuôi ong
Chắp cánh thương hiệu vươn xa
Đầu năm 2026, được sự hỗ trợ của chính phủ Hàn Quốc thông qua Dự án "Phục hồi và quản lý bền vững rừng ngập mặn vùng đồng bằng sông Hồng" (Dự án KFS) do Ban Quản lý các Dự án Lâm nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) làm chủ dự án, HTX Kim Sơn đã tiếp nhận hệ thống thiết bị sơ chế mật ong hiện đại. Với sự tiếp sức của công nghệ trong sản xuất, mật ong của HTX đã phát huy được triệt để các tính năng vượt trội của sản phẩm.
Chia sẻ về tác động của Dự án, TS. Lee Jeong-Ho, Cố vấn trưởng Dự án (Đại diện Cơ quan Lâm nghiệp Hàn Quốc-KFS) cho biết: " Dự án hỗ trợ về hệ thống thiết bị, máy móc; nâng cao năng lực thông qua hoạt động tập huấn và cung cấp đàn ong giống chất lượng cao… Mục tiêu mong muốn của Dự án là tạo cơ hội phát triển ngành nuôi ong, cải thiện thu nhập người dân gắn với quản lý rừng bền vững; cuối cùng là chung tay ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng khả năng lưu trữ các-bon để bảo vệ Trái Đất."
TS. Lee Jeong-Ho, đại diện Cơ quan Lâm nghiệp Hàn Quốc, trong buổi bàn giao hệ thống thiết bị sơ chế mật ong
Sự chuyên nghiệp hóa về cách thức tổ chức sản xuất và đổi mới trang thiết bị máy móc đã từng bước góp phần lan toả thương hiệu mật ong rừng ngập mặn, không chỉ ở thị trường Việt Nam mà còn từng bước đến với khách hàng quốc tế. Theo ông Vũ Anh Toản, Giám đốc Công ty Thương mại Mật ong hoa Sú vẹt,“tín hiệu đáng mừng là mật ong hoa sú vẹt Kim Sơn đã đến được với khách hàng gần xa, thậm chí có cả người nước ngoài, trong đó đông nhất là người Hàn Quốc. Họ hiểu rất kỹ về sản phẩm mật ong của chúng tôi thông qua mã truy xuất và quy trình sản xuất minh bạch. ….”
Nếu như thiết bị giúp giải quyết bài toán chất lượng sau thu hoạch, thì việc nâng cao năng lực của người nuôi lại quyết định tính bền vững của cả mô hình. Vì vậy, cùng với đầu tư cơ sở vật chất, Dự án còn đồng hành với người dân thông qua việc cung cấp ong giống, tập huấn kỹ thuật chăm sóc và quản lý đàn ong; hướng dẫn quy trình sản xuất và hỗ trợ nâng cao năng lực cho cộng đồng.
Cách tiếp cận này giúp mô hình không chỉ dừng lại ở việc đầu tư máy móc, mà còn hướng tới chuẩn hóa từng mắt xích trong quá trình tạo ra sản phẩm: từ nuôi đàn ong, kỹ thuật chăm sóc… đến thu hoạch, sơ chế và hoàn thiện sản phẩm.
Bảo vệ rừng là bảo vệ sinh kế
Nghề nuôi ong ở rừng ngập mặn Ninh Bình không chỉ mang lại giá trị kinh tế, giúp nhiều gia đình có cuộc sống kinh tế ổn định hơn, mà còn đóng góp vai trò quan trọng trong việc bảo tồn sinh thái rừng ngập mặn. Loài ong chính là những "kỹ sư sinh học" thầm lặng, nhờ có đàn ong mà cây được thụ phấn, tăng tỷ lệ đậu quả; kết hạt của cây sú, cây vẹt tăng lên rõ rệt. Những cánh rừng ngập mặn nhờ đó mà thêm xanh, rễ cây thêm bám sâu vào lòng đất bãi bồi và dần mở rộng lãnh thổ tự nhiên ra xa ngoài biển.
Sản phẩm mật ong của HTX Kim Sơn
Theo chia sẻ của bà Đinh Thị Hường - Phó Chi cục trưởng Chi cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm Ninh Bình - mục tiêu lớn nhất của dự án là thông qua việc hỗ trợ thành lập các HTX, dự án đã gắn kết trực tiếp những hộ dân nhận khoán trở thành một lực lượng bảo vệ rừng ven biển đắc lực.
Rừng ôm trọn, che chở xóm làng trước giông bão và người dân lại trân trọng, bảo vệ rừng thông qua chính các hoạt động phát triển sinh kế dưới tán rừng. Khi người dân ý thức được "giữ rừng chính là giữ hoa, giữ nguồn sinh kế", họ tự khắc trở thành những người gác rừng tận tâm nhất. Những giọt mật thu được hôm nay vì thế không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn phản ánh mối gắn kết giữa sinh kế cộng đồng với công tác bảo tồn rừng ngập mặn – nơi thiên nhiên được gìn giữ, còn cuộc sống người dân ven biển có thêm cơ hội phát triển nghề bền vững.
Hải Lý
