Vì sao chỉ cá chép mới tiễn được Ông Táo lên trời?
Theo phong tục cổ truyền của người Việt, cứ đến ngày 23 tháng Chạp, các gia đình lại chuẩn bị mâm cúng tiễn ông Công ông Táo về chầu trời. Trong nghi lễ này, cá chép luôn giữ vai trò đặc biệt, vừa là lễ vật dâng cúng, vừa là sinh linh được phóng sinh sau khi hoàn tất nghi thức.
Ảnh minh họa.
Theo quan niệm dân gian, cá chép chính là "phương tiện" đưa Táo quân lên thiên đình để tâu trình những việc tốt xấu của mỗi gia đình trong suốt một năm. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ vì sao chỉ cá chép mới được đảm nhận vai trò đặc biệt ấy.
Một trong những cách lý giải phổ biến và lâu đời nhất gắn liền với hình ảnh cá chép trong văn hóa Á Đông là truyền thuyết cá chép hóa rồng. Câu chuyện này được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành một biểu tượng giàu ý nghĩa về sự nỗ lực, bền bỉ và vươn lên.
Cá chép là lễ vật không thể thiếu khi tiễn ông Công ông Táo.
Theo các nhà nghiên cứu văn hóa và chuyên gia phong thủy, hình ảnh cá chép gắn liền với tích truyện "cá vượt vũ môn hóa rồng". Tích xưa kể rằng chỉ có cá chép mới đủ sức bơi ngược thác ghềnh, vượt qua vũ môn để hóa thành rồng bay lên trời. Hình ảnh ấy tượng trưng cho ý chí bền bỉ, cho sự chuyển hóa từ bình thường thành phi thường sau quá trình nỗ lực không ngừng.
Rồng trong văn hóa Á Đông là linh vật cao quý, đại diện cho sức mạnh, sự thịnh vượng và những điều tốt lành. Việc chọn cá chép làm phương tiện đưa Táo quân về trời vì thế mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: Từ sông nước trần gian vươn lên bầu trời linh thiêng. Đó cũng là cách người xưa gửi gắm ước vọng về một năm mới hanh thông, may mắn và nhiều chuyển biến tích cực.
Cá chép vượt vũ môn hóa rồng
Bên cạnh truyền thuyết cá chép hóa rồng, dân gian còn lưu truyền một quan niệm khác cho rằng cá chép vàng vốn là loài cá tiên sinh sống trên thiên đình. Do phạm lỗi, cá chép bị đày xuống trần gian. Đến ngày 23 tháng Chạp, cá chép được Táo quân sử dụng làm phương tiện để trở lại thiên đình, chuộc lại lỗi lầm và tiếp tục nhiệm vụ cao quý của mình.
Mâm cúng tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp. (Ảnh: Vietnam+)
Dù chỉ là quan niệm dân gian, cách lý giải này góp phần làm dày thêm lớp ý nghĩa biểu tượng của cá chép trong nghi lễ tiễn ông Táo.
Không chỉ xuất hiện trong nghi lễ cúng Táo quân, cá chép còn giữ vị trí quan trọng trong nhiều nghi thức truyền thống của các quốc gia phương Đông. Trong văn hóa phương Đông, cá chép còn xuất hiện trong nhiều nghi lễ truyền thống như một trong những vật phẩm mang ý nghĩa cát lành, sung túc. Hình ảnh cá bơi trong nước được xem là biểu trưng cho sự dồi dào, vận hành trôi chảy và tài lộc sinh sôi.
Xét dưới góc độ phong thủy, cá chép thuộc hành Thủy, yếu tố đại diện cho sự lưu thông, nuôi dưỡng và phát triển. Đối với người Việt sống trong nền văn minh lúa nước, nước giữ vai trò sống còn, quyết định mùa màng và sinh kế. Trong không gian sống truyền thống, bếp lửa và dòng nước luôn song hành: bếp giữ hơi ấm gia đình, nước nuôi dưỡng ruộng đồng. Táo quân là vị thần trông coi bếp núc, còn cá chép gắn với sông nước, nên sự kết hợp này tạo thành một vòng tròn biểu tượng hài hòa, phản ánh cách người Việt quan niệm về sự cân bằng và ổn định trong đời sống.
Biểu tượng của sự sinh sôi và đủ đầy và may mắn
Không chỉ dừng lại ở ý nghĩa tài lộc, cá chép còn gắn với biểu tượng của sự sinh sôi và đủ đầy. Cá chép đẻ nhiều trứng, từ lâu được xem như hình ảnh của sự nảy nở, đông con nhiều cháu và cuộc sống gia đình viên mãn. Trong bối cảnh xã hội nông nghiệp xưa, đó là dấu hiệu của sự thịnh vượng và bền vững của mỗi dòng họ.
Vì thế, khi thả cá chép tiễn Táo quân, người ta không chỉ gửi gắm ước mong về tài vận mà còn cầu chúc cho mái ấm luôn đỏ lửa, mâm cơm đủ đầy, gia đình hòa thuận và gắn bó. Hành động nhỏ nhưng chứa đựng cả niềm tin vào một chu kỳ sống mới, nơi những điều tốt lành được tiếp nối.
Thả cá chép để tiễn đưa ông Táo về trời, cầu mong năm mới bình an, thuận lợi. (Ảnh: Thành Đạt/TTXVN).
Một tầng ý nghĩa khác của tục thả cá chép nằm ở hành động phóng sinh. Sau khi hoàn tất nghi lễ cúng ông Công ông Táo, cá chép không bị sử dụng làm thực phẩm mà được thả trở lại sông, hồ, ao nước tự nhiên. Trong quan niệm dân gian cũng như trong tư tưởng Phật giáo, phóng sinh được hiểu là gieo nhân lành, thể hiện lòng từ bi, sự trân trọng sự sống và tinh thần sống hài hòa với thiên nhiên. Việc thả cá chép sau khi cúng Táo quân vì thế mang ý nghĩa nhân đạo, cầu mong sự bình an, giải tỏa những điều không may mắn và tích lũy điều thiện cho năm mới.
Từ truyền thuyết, tín ngưỡng đến triết lý sống, cá chép không chỉ đơn thuần là lễ vật trong nghi thức cúng ông Công ông Táo mà đã trở thành một biểu tượng văn hóa nhiều tầng ý nghĩa. Hình ảnh cá chép đưa Táo quân về trời chính là cách người Việt gửi gắm hy vọng, niềm tin và khát vọng hướng thiện vào thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới.
Theo quan niệm dân gian, cá chép là phương tiện duy nhất và không thể thay thế để Táo quân lên thiên đình, vì vậy không thể dùng loài vật khác thay cho cá chép. Cá chép cũng cần được thả trước giờ Ngọ (tức trước 12 giờ trưa ngày 23 tháng Chạp) để kịp đưa Táo quân về trời. Nhiều gia đình lựa chọn sông, suối, ao, hồ gần nhà để thả cá, thể hiện sự thuận tiện nhưng vẫn giữ được ý nghĩa phóng sinh.
H.Giang (theo vietnamplus, vtcnews)
