Thách thức và cơ hội cho Huế
Tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam, dài hơn 1.500km với 23 ga hành khách và 5 ga hàng hóa với tốc độ thiết kế 350km/h, được xem là dự án hạ tầng chiến lược có tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất trong nhiều thập niên tới. Khi hoàn thành, không chỉ tạo động lực phát triển kinh tế – xã hội trên trục Bắc – Nam, dự án còn tạo ra những biến đổi không nhỏ đối với cảnh quan, đời sống và cấu trúc không gian ở những địa phương mà nó đi qua.
Đối với Huế – một thành phố di sản vốn nhạy cảm với các biến động về không gian cảnh quan, dự án này vừa đặt ra thách thức lớn, vừa mở ra cơ hội hiếm có để giải quyết một trong những vấn đề tồn đọng lâu dài: Quy hoạch nghĩa trang và cải thiện tập quán xây cất lăng mộ.
Theo quy hoạch đã công bố, đoạn đường sắt tốc độ cao đi qua địa bàn Tp.Huế dài 95,08km, cắt qua 12 xã, phường, ảnh hưởng đến khoảng 1.128,88 ha đất và 9.278 hộ dân. Đáng chú ý hơn, có 7.418 ngôi mộ nằm trong phạm vi ảnh hưởng và buộc phải di dời.
Để chuẩn bị cho công tác giải phóng mặt bằng, thành phố đã tiến hành cắm mốc toàn tuyến và quy hoạch 22 khu tái định cư cùng 6 khu nghĩa trang mới nhằm phục vụ việc di dời mộ táng.
Ảnh minh hoạ.
Con số 7.418 ngôi mộ phải di dời không phải nhỏ. Nhưng chính quy mô đó lại mở ra một cơ hội chưa từng có, nếu Huế biết chuyển hóa thách thức thành động lực cho một chiến lược rộng lớn hơn: Tái cấu trúc tập quán chôn cất, tiết kiệm đất đai và hướng đến mô hình nghĩa trang xanh – văn minh – bền vững. Vì vậy, dù dự án có diện tích lớn, tác động mạnh, nhưng đây cũng là cơ hội vàng để sắp xếp lại không gian đô thị và nông thôn một cách căn cơ.
Một trong những vấn đề nan giải của Huế trong nhiều năm qua là tình trạng lăng mộ phát triển tràn lan: Đẹp, công phu nhưng lãng phí quỹ đất và gây áp lực lớn cho phát triển.
Không phải ngẫu nhiên mà Huế, với truyền thống tôn trọng tổ tiên và ảnh hưởng sâu đậm của văn hóa Nho giáo, có nhiều lăng mộ quy mô lớn. Từ thời các chúa Nguyễn, vua Nguyễn đến các gia tộc quý tộc, văn hóa xây lăng mộ đã trở thành một nét đặc thù. Tuy nhiên, theo thời gian, mô hình này lan rộng sang cả người dân bình thường: Mộ đẹp, mộ lớn, mộ "hoành tráng" được xem là thước đo lòng hiếu đạo và vị thế gia đình.
Vì vậy, trên khắp vùng đồng bằng và ven đầm phá Huế, hàng chục nghìn ngôi mộ đã chiếm dụng những vị trí đất đai trù phú – nhiều nơi nằm sát mặt nước, ven các tuyến giao thông hoặc các vùng có tiềm năng phát triển kinh tế.
Không ít nghĩa trang hiện nay được ví như "những thành phố thu nhỏ", tiêu biểu như làng An Bằng, với vô số lăng mộ có kiến trúc bề thế, trang trí ghép mảnh sành sứ cầu kỳ, tốn kém hàng trăm triệu, thậm chí hàng tỷ đồng, trong khi đời sống kinh tế của nhiều gia đình vẫn còn nhiều khó khăn.
Hệ quả không chỉ là sự lãng phí quỹ đất mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến quy hoạch tổng thể, làm giảm sức hấp dẫn đầu tư, tác động tiêu cực đến môi trường – sinh thái và tạo ra gánh nặng lâu dài cho công tác quản lý đô thị, nông thôn.
Mô hình tiên phong về nghĩa trang sinh thái
Chính vì vậy, dự án đường sắt tốc độ cao vô hình trung tạo ra một lực đẩy quan trọng cho phép Huế "làm lại từ đầu", quy hoạch bài bản 6 khu nghĩa trang mới theo chuẩn mực hiện đại, văn minh, tôn trọng truyền thống văn hóa nhưng giảm tối đa sự phô trương và lãng phí.
Sáng kiến xây dựng các nghĩa trang xanh vì thế có thể xem là hướng tiếp cận mới, phù hợp với xu thế phát triển bền vững trên thế giới. Nghĩa trang xanh – hay nghĩa trang công viên – hướng tới tối ưu quỹ đất, hạn chế bê tông hóa, giảm tác động cảnh quan, đồng thời tạo ra không gian sinh thái, nhẹ nhàng cho cộng đồng.
Nếu 6 khu nghĩa trang mới của Huế được xây dựng theo mô hình này, đây sẽ là một cú đột phá thực sự. Không chỉ giải quyết bài toán di dời 7.418 ngôi mộ phục vụ dự án đường sắt tốc độ cao, mà còn tạo tiền lệ và mô hình mẫu để Huế từng bước tái cấu trúc các khu nghĩa địa cũ, giảm tình trạng xây cất lăng mộ phô trương, giải phóng quỹ đất đẹp cho phát triển kinh tế – xã hội, cải thiện cảnh quan vùng đồng bằng – đầm phá và tiến gần hơn tới tiêu chí đô thị sinh thái – thành phố xanh.
Nhìn ở góc độ khác, tuyến đường sắt tốc độ cao chính là cú hích để chỉnh trang lại toàn bộ cảnh quan ngoại vi của Huế – những khu vực lâu nay bị "băm nát" bởi sự mọc lên tự phát của các khu mộ lớn nhỏ đan xen lộn xộn.
Từ quy hoạch nghĩa trang xanh đến thay đổi tập quán văn hóa là một hành trình không dễ, đòi hỏi sự song hành giữa hạ tầng kỹ thuật và giải pháp văn hóa – xã hội: Truyền thông, giáo dục cộng đồng, hệ thống chính sách – quy chuẩn mới, nêu gương thẩm mỹ và một tầm nhìn quy hoạch dài hạn 10 - 20 năm.
Huế đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ sau khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ đầu năm 2025. Các dự án hạ tầng chiến lược như đường sắt tốc độ cao sẽ tái định hình không gian đô thị và nông thôn.
Nếu biết nắm bắt cơ hội, 6 nghĩa trang mới sẽ không chỉ là giải pháp tình thế cho một dự án giao thông, mà còn trở thành mô hình tiên phong về nghĩa trang sinh thái, bước ngoặt văn hóa trong thay đổi tập quán xây mộ lãng phí, và động lực giải phóng quỹ đất phục vụ phát triển bền vững.
Quan trọng hơn cả, đó là cách Huế dung hòa giữa truyền thống tôn kính tổ tiên và yêu cầu phát triển hiện đại, giữa văn hóa và quy hoạch đô thị, giữa quá khứ và tương lai.
Trong bối cảnh mới, tư duy mới là điều bắt buộc. Và việc chuyển từ "nghĩa trang bê tông" sang "nghĩa trang xanh" có thể chính là một trong những bước đi đột phá đầu tiên, giúp Huế vững vàng trên con đường phát triển bền vững và giàu bản sắc.
Thanh Hải - Công Định
