Người dân thôn Bình Minh - Quán Hàu ven khúc sông Nhật Lệ, xã Quảng Ninh, tỉnh Quảng Trị, đã có hàng chục năm gắn bó với nghề lặn sông tìm hàu. Đời cha rồi đời con, lặn hàu trở thành nghề cha truyền con nối.
Sông Nhật Lệ chảy từ nguồn về đến địa phận Quán Hàu, xã Quảng Ninh, thì "chuyển mình" rẽ đôi tạo thành một cồn nhỏ, người dân địa phương gọi là Cồn Hàu. Nơi đây, con hàu trở thành đặc sản mà khách phương xa đã đặt chân tới đều muốn thưởng thức.
Ông Lê Văn Thắng, người đã có hàng chục năm lặn bắt hàu dưới sông Nhật Lệ.
Trước kia, người dân thường dùng các gậy dày có gắn cào sắt để cào hàu từ đáy sông, tuy nhiên, cách khai thác tận diệt này đã khiến cho số lượng hàu giảm mạnh, nghề cào hàu cũng dần biến mất. Ngày nay, để khai thác hàu, người dân chỉ còn cách lặn xuống đáy sông để nạy hàu ra khỏi đá.
Cũng như mọi ngày, sau bữa sáng ăn vội, ông Lê Đại Châu, 55 tuổi, ở xã Quảng Ninh lái thuyền máy đến cầu Nhật Lệ 3, cách cửa biển hơn 6 km lặn bắt hàu. Hơn 30 năm lặn hàu, ông Châu nắm rất rõ từng chỗ nông sâu của từng khúc sông Nhật Lệ. Theo chia sẻ của ông, đây là đoạn sông có nhiều ghềnh đá lớn, nơi hàu thường bám vào sinh sống.
Đúng như kinh nghiệm của mình, sau hơn 20 phút rời bến sông gần nhà, ông neo thuyền giữa dòng, nơi đáy sông có ghềnh đá, hàu sinh sống nhiều.
Ông Châu cùng bộ đồ nghề quen thuộc chuẩn bị kỹ càng trước mỗi chuyến lặn bắt hàu.
Trước khi xuống nước, ông Châu buộc quanh bụng dây chì và xích nặng gần 20 kg để giữ cơ thể ổn định dưới dòng nước chảy mạnh.
Để chuẩn bị cho chuyến lặn hàu, những thợ lặn như ông Châu chuẩn bị cho mình một máy thở oxy gắn ống thở dài lên đến gần 10m, kính lặn, quần áo bảo hộ… và đặc biệt là một dây chì nặng gần 20kg đeo trên người để giúp họ có thể di chuyển dưới đáy sông mà không bị nổi lên. Khu vực các thợ lặn khai thác hàu ở sông Nhật Lệ thường sâu từ 4 – 5m, nhiều người thường bị ù tai và đau nhức đầu sau khi lặn lên do áp suất nước.
Thợ lặn chọn nơi đáy sông có ghềnh đá, hàu sinh sống nhiều để neo thuyền và lặn xuống.
Sau khi mặc đồ chuyên dụng giữ ấm, thợ lặn đeo kính để tránh nước vào mắt và giúp quan sát dưới đáy sông sâu từ 5 đến 10 m. Họ ngậm ống dẫn khí oxy, nhảy xuống sông, chìm dần, chỉ còn thấy đường ống dẫn khí dập dềnh trên mặt biển và bọt khí thổi lên.
Từ 7h sáng, trên dòng Nhật Lệ, nhiều chiếc thuyền không người lái vẫn di chuyển giữa sông, đó là do những người lặn hàu đang lặn dưới đáy sông để cạy những con hàu bám vào các lèn đá. Chiếc ống thở và dây cố định từ những người lặn hàu kéo theo cả con thuyền di chuyển.
Nhiều chiếc thuyền không người lái vẫn di chuyển giữa sông là cảnh thường thấy ở đây.
Ở dưới nước sâu, những người thợ lặn vất vả mưu sinh. Vì hàu bám rất chắc vào đá nên thợ lặn phải dùng thanh sắt dài khoảng 40 cm, uốn cong hai đầu để cạy tách. Do vỏ hàu sắc lẹm, thợ lặn luôn mang găng tay bảo hộ. Dù vậy, trong quá trình làm việc họ vẫn nhiều lần bị hàu cứa rách tay chân.
Sau khoảng 20 phút lặn, túi đựng đã đầy hàu, ông Châu nổi lên mặt nước, đổ vào thuyền rồi tiếp tục lặn xuống. "Thợ lặn chỉ làm việc khi nhiệt độ trên 15 độ C. Nếu nước quá lạnh hoặc trời mưa lũ, nước đục không nhìn thấy đáy sông thì phải nghỉ", ông Châu chia sẻ.
Ông Châu, ông Thắng đổ hàu vào thuyền rồi tiếp tục lặn xuống.
Cách đó không xa, ông Lê Văn Thắng, 50 tuổi, sau gần một giờ ngâm mình dưới nước lên thuyền uống nước và nghỉ ngơi 10 phút, rồi tiếp tục công việc.
Ông tranh thủ tách hàu khỏi đá. Nước chảy mạnh lặn khó hơn, nhưng cũng giúp cuốn trôi nước đục nên dễ quan sát hàu. Khi lặn, mỗi người phải cách nhau, nếu ở gần nhau, nước đục sẽ không nhìn thấy gì, ông Thắng cho biết.
Sau năm giờ làm việc, ông Châu thu được đống hàu lẫn đá chất trong thuyền. Ông ước tính số hàu này sau khi tách ruột sẽ được khoảng 10 kg. Trừ chi phí và tiền thuê người tách ruột, ông thu được 700.000 đồng.
Hàu khai thác từ sông được cho vào túi lưới hoặc rổ rồi ngâm dưới nước một ngày đêm để chúng thải bớt cát và chất bẩn trước khi mang lên bờ tách ruột.
Ruột hàu sau khi tách được rửa sạch và ngâm nước, bán khoảng 120.000 đồng/kg. Hàu tự nhiên thường đắt hơn hàu nuôi 20.000 đồng/kg. Hàu có thể chế biến thành nhiều món như: xào, nấu cháo, nướng hoặc làm gỏi.
Thành quả sau một buổi lặn hàu.
Hàu khai thác từ sông được cho vào túi lưới hoặc rổ rồi ngâm dưới nước một ngày đêm để chúng thải bớt cát và chất bẩn trước khi mang lên bờ tách ruột.
Ở thôn Bình Minh, con hàu đã trở thành một phần không thể tách rời của đời sống người dân. Khi đàn ông xuống sông lặn bắt, phụ nữ ở nhà cặm cụi tách ruột, đóng gói mang ra chợ bán. Nhờ con hàu, nhiều gia đình có cuộc sống ổn định, con cái được ăn học.
Tuy nhiên, những năm gần đây, do khai thác quá mức và tác động của biến đổi khí hậu, nguồn hàu trên sông Nhật Lệ ngày càng suy giảm.
Theo ông Lê Văn Thắng, số người theo nghề hiện chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Nhiều người đã phải bỏ nghề vì không còn đủ nguồn sống, trong khi công việc lại quá vất vả, nguy hiểm.
Khi đàn ông xuống sông lặn bắt, phụ nữ ở nhà cặm cụi tách ruột, đóng gói mang ra chợ bán
Những con hàu sau khi được tách vỏ mang đi bán.
Ông Võ Xuân Dưỡng, Trưởng thôn Bình Minh, cho biết, toàn thôn hiện có 230 hộ với hơn 1.000 nhân khẩu. Thời kỳ sông Nhật Lệ còn nhiều hàu, hầu hết các gia đình trong thôn đều làm các công việc liên quan đến con hàu, thì nay chỉ còn khoảng 40% hộ bám trụ với nghề đánh bắt, nuôi trồng, chế biến thủy sản, trong đó có khoảng 10 hộ làm nghề lặn hàu trên sông.
