Bồ kết thuộc chi Gleditsia, họ Đậu (Fabaceae). Loài bồ kết quen thuộc được sử dụng ở Việt Nam thường được các tài liệu ghi dưới tên Gleditsia fera (Lour.) Merr. hoặc Gleditsia australis Hemsl. Đây là cây gỗ, có thể cao trên 10 m, lá kép, thân và cành mang nhiều gai cứng. Quả bồ kết dài, dẹt, khi già chuyển màu nâu sẫm đến đen, bên trong chứa nhiều hạt.
Đáng chú ý, bồ kết vừa được Hà Nội đưa vào danh mục 18 loài cây cấm trồng vì thân có nhiều gai lớn.
Chia sẻ trên Vietnamnet, Tiến sĩ Ngô Đức Phương, Viện trưởng Viện Khoa học Thuốc Nam cho biết, đây là đặc điểm dễ nhận thấy ở cây bồ kết và cũng là yếu tố cần cân nhắc khi lựa chọn cây xanh cho những nơi đông người qua lại. Tuy nhiên, ít ai biết rằng đằng sau những chiếc gai sắc nhọn ấy là một loài cây có nhiều giá trị trong đời sống và y học cổ truyền Việt Nam.
Với nhiều người thuộc thế hệ 6X, 7X, 8X, nhắc đến bồ kết là nhớ đến những quả bồ kết khô được nướng trên bếp than cho dậy mùi thơm, sau đó bẻ nhỏ, đun nước để gội đầu. Có gia đình còn cho thêm hương nhu, sả, vỏ bưởi hoặc một số loại lá thơm khác. Nồi nước gội đầu ấy không chỉ là cách làm sạch tóc mà còn trở thành một phần ký ức của đời sống làng quê.
Quả bồ kết. Ảnh minh họa.
Theo Tiến sĩ Phương, khả năng làm sạch của bồ kết có cơ sở khoa học, chủ yếu liên quan đến nhóm hợp chất saponin có trong quả. Saponin có khả năng tạo bọt, làm giảm sức căng bề mặt của nước, hỗ trợ loại bỏ dầu và chất bẩn trên tóc.
Chính vì vậy, dù ngày nay có rất nhiều sản phẩm dầu gội công nghiệp, bồ kết vẫn được sử dụng trong một số sản phẩm chăm sóc tóc có nguồn gốc thảo mộc.
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nước bồ kết đậm đặc có thể gây kích ứng, nhất là khi tiếp xúc với mắt. Việc sử dụng cũng cần phù hợp với tình trạng da đầu của mỗi người.
Không chỉ giúp tóc chắc khỏe, giảm gãy rụng, quả bồ kết còn là vị thuốc chữa bệnh. Bên cạnh đó, các bộ phận khác của cây bồ kết (gai, hạt bồ kết) cũng được sử dụng làm thuốc.
Gai bồ kết trị mụn nhọt sưng tấy, đau nhức. Ảnh minh họa.
Theo Đông y:
- Quả bồ kết: Có vị cay, mặn; tính ôn hơi có độc (có sách nói là "độc"); vào các kinh Thủ thái âm Phế, Túc thiếu âm Thận và Thủ dương minh Đại trường; có công dụng thông khiếu, tiêu đờm, sát trùng, chữa trúng phong cấm khẩu phong tê thấp, tiêu thực, sáng mắt, ích tinh.
Liều dùng: Hằng ngày 0,5-1g dưới dạng thuốc bột, hay đốt ra than mà dùng, hoặc thuốc sắc.
- Hạt bồ kết: Có vị cay, tính ôn, không độc; tác dụng thông đại tiện bí kết, chữa mụn nhọt. Dùng với liều 5-10g dưới dạng thuốc sắc.
- Gai bồ kết: Có vị cay, tính ôn, không độc, có tác dụng tiêu ung độc, làm xuống sữa. Liều dùng: 5-10g dưới dạng thuốc sắc.
Thông tin trên Sức khỏe & Đời sống, một số bài thuốc nam chữa bệnh từ cây bồ kết là:
1. Chữa đại tiện không thông, trướng bụng, táo bón
Quả bồ kết, nướng vàng (không cháy), bỏ hạt, tán bột mịn; bôi vaseline cho bột bồ kết bám vào thành hậu môn và vào trong hậu môn, sâu độ 2-3cm; hoặc dùng quả bồ kết nướng vàng, sắc nước đặc, sau đó dùng bông thấm nước sắc, bôi vào trong hậu môn 2-3 lần.
2. Chữa ho: Bồ kết 1g, quế chi 1g, đại táo 4g, cam thảo 2g, sinh khương (gừng sống) 1g, nước 400ml; sắc còn 200ml, chia 2 phần uống trong ngày.
3. Chữa nghẹt mũi, viêm xoang, viêm mũi: Đốt một quả bồ kết, hứng khói đưa vào mũi xông; hoặc dùng gai bồ kết nướng, tán nhỏ mịn, thổi hoặc hít bột vào lỗ mũi.
4. Chữa đi lỵ lâu ngày: Hạt bồ kết sao vàng, tán nhỏ, dùng hồ nếp hoàn viên bằng hạt ngô; ngày uống 10-20 viên chia 2 lần.
5. Chữa nhức răng, sâu răng, viêm nha chu: Quả bồ kết tán nhỏ, đắp vào chân răng, hễ chảy dãi ra thì nhổ đi.
Bài thuốc sắc: Gai bồ kết 24g, kim ngân 16g, liên kiều 16g, ngưu bàng 12g, hạ khô thảo 12g, chi tử 2g, xích thược 8g, xuyên sơn giáp 6g, bạc hà 6g. Sắc uống ngày 1 thang.
6. Chữa phụ nữ sưng vú: Gai bồ kết thiêu tồn tính 40g, bạng phấn (vỏ con trai tán bột) 4g; hai vị đều tán nhỏ, trộn đều; mỗi lần uống 4g.
7. Trị nhọt bọc sưng tấy, đau nhức không vỡ mủ: Gai bồ kết 5-10g, sắc nước uống.
8. Chữa rụng tóc: Quả bồ kết đốt ra than, tán nhỏ bôi lên.
9. Chữa mụn nước lở ngứa, mụn trứng cá: Gai bồ kết 30g, giấm gạo 100ml, sắc lấy nước đặc, lọc bỏ bã; dùng bông thấm nước thuốc bôi vào chỗ nơi tổn thương ngày 2-3 lần.
Loài cây có hạt chứa chất độc cực mạnh, Hà Nội đưa vào danh mục cấm trồngĐỌC NGAY10. Chữa nám da, tàn nhang: Hạt bồ kết và hạnh nhân - hai thứ liều lượng bằng nhau, đem giã nhuyễn, trộn với chút nước sạch thành một thứ "kem mềm". Tối trước khi đi ngủ, bôi một lớp mỏng lên da mặt, sáng dậy rửa sạch bằng nước ấm.
Liên quan đến việc sử dụng bồ kết, Tiến sĩ Phương lưu ý, quả bồ kết chứa các chất có thể gây kích ứng và tác dụng không mong muốn nếu sử dụng sai cách. Người dân không nên tự ý uống nước bồ kết hoặc dùng các bài thuốc có bồ kết khi chưa được người có chuyên môn hướng dẫn.
Minh Hoa (t/h)
