Những rừng chè Shan tuyết cổ thụ hàng trăm năm tuổi ở Tà Xùa, Phìn Hồ, Suối Giàng, Sùng Đô, Y Tý... là nguồn tài nguyên đặc biệt của Việt Nam. Gắn với rừng già và đời sống của đồng bào Mông, Dao, những cây chè này không chỉ tạo ra sản phẩm đặc sản mà còn mang trong mình giá trị văn hóa và sinh thái riêng biệt.
Thế nhưng, nghịch lý tồn tại nhiều năm là giá trị của chè Shan tuyết trên thị trường quốc tế chưa tương xứng với những gì vùng nguyên liệu này đang sở hữu. Giá xuất khẩu chè bình quân chỉ khoảng 1,7-2 USD/kg, tương đương chưa đến 50.000 đồng/kg chè thô.
Ông Lý Chòi Nhàn - người con bản Phìn Hồ, Bí thư Đảng ủy xã Hồ Thầu (Hà Giang) chia sẻ: "Thế giới nhìn vào bảo trà Shan tuyết Việt Nam chỉ có giá đó. Người mua không hiểu vì sao có phẩm trà tiền triệu, mà người ta xuất đi chỉ vài chục nghìn. Nghịch lý ấy bắt nguồn từ việc sản xuất manh mún, xưởng nhỏ thiếu vốn thi nhau bán hạ giá, bán nguyên liệu mà không tính công gìn giữ rừng và giá trị văn hóa di sản của đồng bào".
Quần thể cây chè Shan tuyết di sản Sùng Đô, Lào cai (Ảnh: BTC)
Theo những người làm chè lâu năm, sự phân tán trong sản xuất, chế biến và thương mại khiến các vùng chè chưa tạo được tiếng nói chung.
Tình trạng tranh mua, tranh bán, cạnh tranh bằng giá thấp kéo theo hệ quả là giá trị của nguyên liệu bị nén xuống, trong khi những yếu tố làm nên sự khác biệt của chè Shan tuyết như độ cao, thổ nhưỡng, cây chè cổ thụ, phương thức canh tác và văn hóa bản địa chưa được chuyển hóa đầy đủ thành giá trị thương mại.
Một bước đi mới được đặt ra khi Hiệp hội Chè Việt Nam (VITAS) ban hành Quyết định thành lập Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam ngày 16/9/2026.
Sự ra đời của Chi hội hướng tới việc tập hợp các tổ chức, cá nhân đang trực tiếp sản xuất, chế biến và kinh doanh chè Shan tuyết vùng núi cao, qua đó tạo một đầu mối đại diện cho cộng đồng chè Shan tuyết trên phạm vi cả nước.
Điểm đáng chú ý không nằm ở việc có thêm một tổ chức nghề nghiệp, mà ở bài toán liên kết giữa những vùng chè vốn lâu nay phát triển tương đối độc lập. Từ Phìn Hồ, Tà Xùa, Suối Giàng đến Y Tý..., mỗi vùng có điều kiện tự nhiên và đặc trưng hương vị khác nhau. Nếu những giá trị riêng lẻ này được chuẩn hóa và kết nối, chè Shan tuyết có cơ hội chuyển từ câu chuyện nguyên liệu sang câu chuyện về một dòng sản phẩm đặc sản có nhận diện quốc gia.
Ông Phạm Vũ Khánh - Chủ tịch lâm thời Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam, người có 25 năm gắn bó với các nương chè Tây Bắc cho rằng mỗi vùng nguyên liệu đang sở hữu một thế mạnh riêng.
"Hà Giang có độ đường cao làm hồng trà tuyệt vời, Tà Xùa thơm thanh tao hiếm có, Yên Bái lại đượm ngọt sâu xa. Nếu từng doanh nghiệp cứ ôm khư khư cái tôi của mình, chẳng ai có thể đưa sản phẩm ra biển lớn. Tại sao chúng ta không ngồi lại, gom những cái tinh túy nhất của từng tỉnh để làm nên một bộ sản phẩm chè Shan tuyết đại diện cho quốc gia Việt Nam?", ông Khánh nói.
Chủ tịch hiệp hội chè Việt Nam - ông Hoàng Vĩnh Long bên phải trao quyết định chủ tịch chi hội chè shan núi cao VN cho ông Phạm Vũ Khánh (Bên trái).
Theo định hướng được đưa ra, Chi hội xác định 4 giá trị cốt lõi gồm Văn hóa - Đạo đức - Kết nối - Tiêu chuẩn. Trong đó, câu chuyện thương mại không chỉ dừng ở việc bán sản phẩm trà mà còn gắn với giá trị văn hóa, sinh kế của cộng đồng và trách nhiệm gìn giữ những vùng chè cổ thụ.
Một trong những vấn đề được đặt ra là xây dựng cơ chế giá phù hợp hơn cho người trồng chè. Khi giá trị sản phẩm được nâng lên và lợi ích được phân bổ công bằng hơn, người dân có thêm động lực bảo vệ những gốc chè cổ thụ và duy trì vùng nguyên liệu lâu dài.
Theo ông Hoàng Vĩnh Long - Chủ tịch Hiệp hội Chè Việt Nam, việc xây dựng thương hiệu cho chè Shan tuyết không thể dựa trên nỗ lực của một doanh nghiệp đơn lẻ mà cần sự tham gia của cả cộng đồng sản xuất.
"Một thương hiệu mạnh không thể dựng nên từ một doanh nghiệp riêng lẻ mà phải từ sự đồng lòng của cả cộng đồng. Chi hội phải là mái nhà chung, đưa toàn bộ cơ sở từ Phìn Hồ, Tà Xùa, Suối Giàng, Y Tý vào một khối thống nhất. Có tập thể mới có tiếng nói đủ trọng lượng với chính quyền và đối tác quốc tế", ông Long nhấn mạnh.
Trước thềm Đại hội lần thứ nhất, dự kiến tổ chức trước ngày 30/10/2026, Chi hội đặt ra một số nhiệm vụ trọng tâm, trong đó có xây dựng bộ tiêu chuẩn đối với chè Shan tuyết vùng núi cao.
Các nội dung được đặt ra gồm xác định tiêu chí về độ cao vùng nguyên liệu từ 500m trở lên, quy chuẩn đối với cây chè cổ thụ, yêu cầu về an toàn thực phẩm và mã hóa QR để truy xuất nguồn gốc.
Cùng với tiêu chuẩn hóa sản phẩm, nhãn hiệu tập thể "Snow Shan" do Hiệp hội Chè Việt Nam sở hữu cũng được định hướng vận hành nhằm góp phần nhận diện sản phẩm, kiểm soát chất lượng và hạn chế tình trạng hàng giả, hàng nhái trên thị trường.
Như vậy câu chuyện của chè Shan tuyết đang được đặt lại từ gốc, không chỉ làm sao bán được nhiều chè hơn mà làm sao để giá trị của cây chè cổ thụ, vùng đất và cộng đồng đứng sau sản phẩm được phản ánh đúng trong giá bán.
Từ những vùng chè nằm trên núi cao, bài toán tiếp theo là tạo ra một chuẩn chung, một nhận diện chung và một cách tiếp cận thị trường chung. Việc thành lập Chi hội Chè Shan Tuyết vùng núi cao Việt Nam có thể xem là bước khởi đầu cho quá trình liên kết này, trước khi chè Shan tuyết Việt Nam hướng tới những thị trường có yêu cầu cao hơn về chất lượng, nguồn gốc và giá trị bản địa.
