Cơ hội để hộ kinh doanh nâng cao tính minh bạch
Năm 2026 là cột mốc quan trọng, đánh dấu sự thay đổi căn bản trong lịch sử quản lý thuế đối với khu vực kinh tế tư nhân tại Việt Nam khi xóa bỏ thuế khoán và chuyển sang cơ chế tự kê khai, tự nộp thuế.
Theo số liệu của Bộ Tài chính, hiện cả nước có khoảng 3,6 triệu hộ, cá nhân kinh doanh đang hoạt động, tăng 106% so với năm trước. Khu vực này không chỉ thu hút hàng triệu lao động mà còn đóng góp ngày càng lớn cho ngân sách Nhà nước. Năm 2024, số thu từ hộ, cá nhân kinh doanh đạt gần 26.000 tỷ đồng, tăng 20%; riêng 6 tháng đầu năm 2025 đạt 17.100 tỷ đồng, vượt xa cùng kỳ.
Tuy nhiên, mô hình thuế khoán hiện nay đã bộc lộ nhiều hạn chế, như thiếu minh bạch, chưa phản ánh đúng quy mô hoạt động và tạo ra sự chưa công bằng giữa các chủ thể kinh doanh.
Trong bối cảnh đó, Luật Quản lý thuế (sửa đổi) được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 10, các hộ kinh doanh sẽ chính thức chuyển từ thuế khoán sang kê khai thuế từ ngày 1/1/2026.
Từ 1/1/2026, việc thu thuế với hộ kinh doanh sẽ chuyển từ thuế khoán chuyển sang cơ chế tự kê khai, tự nộp thuế.
Ông Phan Đức Hiếu - ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội cho rằng, với việc áp dụng chuyển từ thuế khoán sang kế khai thuế với hộ kinh doanh thì mấu chốt là phải hiểu đúng và làm được.
Thực tế, thuế khoán là một phương pháp tính thuế mà ấn định dựa trên doanh thu ước tính (năm nay sẽ ước tính sang năm) và tự xác định. Sau đó cơ quan thuế, hội đồng tư vấn thuế các phường, xã và cộng đồng hộ kinh doanh ở trong khu vực cùng kiểm tra. Khi thuế khoán đã được các bên thống nhất phù hợp với quy mô hoạt động của hộ kinh doanh thì sẽ được chốt cho cả một năm hoạt động kinh doanh năm sau.
Trên cơ sở doanh thu ấn định, ước tính đó thì sẽ tính ra thuế phải nộp, không phải sử dụng hóa đơn, không sổ sách kế toán. Bằng cách này, các hộ kinh doanh sẽ không phải nhớ tiền thuế của mình, mà sẽ có người đôn đốc, hỗ trợ nên rất yên tâm.
Ông Phan Đức Hiếu (Ảnh: Media Quốc hội).
Với việc chuyển đổi sang kê khai thuế, ông Hiếu cho rằng, phải thay đổi tư duy, nhận thức của các hộ kinh doanh, phải tập làm quen với việc kê khai. "Yêu cầu đầu tiên là phải làm đúng, làm đủ, làm thật sẽ tránh được rủi ro", ông Hiếu nói.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện hệ thống pháp luật về thuế một cách toàn diện là rất quan trọng, cần có sự phối hợp giữa cơ quan thuế, nhà cung cấp phần mềm để bảo đảm tính pháp lý nhất định, thay vì để từng hộ làm việc với cơ quan thuế.
Ông Hiếu cho rằng, các hộ kinh doanh có quy mô, năng lực khác nhau, có những hộ doanh thu tới hơn 10 tỷ đồng/năm, năng lực thậm chí cao hơn nhiều doanh nghiệp. Do vậy, cơ quan quản lý - trực tiếp là cơ quan thuế cần có chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh theo nhóm đối tượng với cách thức phù hợp. Về phía hội tư vấn thuế cũng cần có chiến lược để hỗ trợ các hộ kinh doanh trong việc tuân thủ quy định kê khai thuế.
Bà Nguyễn Thị Cúc - Chủ tịch Hội Tư vấn thuế Việt Nam cho rằng, việc chuyển đổi nộp thuế khoán sang kê khai không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn mở ra cơ hội để hộ kinh doanh nâng cao tính minh bạch, gia tăng mức độ tuân thủ và mở rộng dư địa phát triển.
Bà Cúc cho biết, dù theo hình thức thuế khoán hay kê khai thì hộ kinh doanh cũng sẽ nộp thuế dựa trên doanh thu thực tế trừ đi chi phí (nếu xác định được chi phí) hoặc lấy doanh thu thực tế phát sinh nhân với tỉ lệ nhất định.
Ví dụ, bán hàng hóa, dịch vụ thì hộ kinh doanh sẽ nộp thuế ở mức 1,5%, trong đó 0,5% là thuế thu nhập cá nhân và 1% là thuế giá trị gia tăng. Với hoạt động ăn uống, dịch vụ thì thuế thu nhập cá nhân là 1,5%, thuế giá trị gia tăng là 4%… Theo bà Cúc, điều này cho thấy chính sách thuế không thay đổi, càng không có việc tăng thuế, chỉ có thay đổi cách thức quản lý.
2,5 triệu hộ kinh doanh đã được khảo sát, phân loại
Cùng với Luật Quản lý thuế (sửa đổi), Luật Thuế thu nhập cá nhân (sửa đổi) được Quốc hội thông qua cũng đã nâng ngưỡng doanh thu chịu thuế đối với hộ kinh doanh là từ 500 triệu đồng/năm. Đây cũng là ngưỡng hộ kinh doanh được miễn thuế VAT và thuế thu nhập cá nhân khi dừng thu thuế theo phương thức khoán và chuyển sang tự kê khai, nộp thuế từ 1/1/2026.
Hiện nay, ngưỡng chịu thuế áp dụng với hộ, cá nhân kinh doanh là 100 triệu đồng/năm. Bộ Tài chính cho biết, dự kiến khoảng 2,3 triệu hộ kinh doanh sẽ không phải nộp thuế khi áp dụng ngưỡng doanh thu 500 triệu đồng, tương đương khoảng 90% tổng số hộ kinh doanh.
Luật Thuế thu nhập cá nhân (sửa đổi) cũng bổ sung phương pháp tính thuế trên lợi nhuận (chênh lệch giữa doanh thu và chi phí) đối với hộ kinh doanh. Cụ thể, hộ có doanh thu dưới 3 tỷ đồng/năm nếu xác định được chi phí đầu vào sẽ chịu thuế suất 15% trên phần lãi. Mức này tương ứng với ưu đãi thuế suất thu nhập doanh nghiệp của doanh nghiệp siêu nhỏ có doanh thu tương đương.
Hộ kinh doanh có doanh thu từ 3 tỷ đồng đến 50 tỷ đồng/năm sẽ chịu thuế suất 17%, trong khi mức thuế suất 20% áp dụng với hộ có doanh thu trên 50 tỷ đồng/năm.
Để bảo đảm quá trình chuyển đổi diễn ra thông suốt, ông Mai Sơn - Phó Cục trưởng Cục Thuế (Bộ Tài chính) cho biết, trong suốt quá trình phát triển của nền kinh tế, hộ kinh doanh luôn là một thành phần quan trọng, năng động, đóng góp tích cực vào tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và ổn định xã hội.
Với nhận thức đó, ngành thuế xác định việc đồng hành, hỗ trợ hộ kinh doanh là định hướng xuyên suốt, lâu dài nhằm xây dựng hệ thống thuế hiện đại, minh bạch, lấy người nộp thuế làm trung tâm, hướng tới phát triển bền vững.
Theo ông Mai Sơn, trong đợt cao điểm vừa qua, ngành thuế đã đồng loạt triển khai khảo sát, phân nhóm hộ kinh doanh để xác định phương thức hỗ trợ phù hợp. Trong vòng 40 ngày, đã có trên 2,5 triệu hộ kinh doanh được cơ quan thuế trực tiếp khảo sát, đánh giá và phân loại.
