Quản lý nhiều tầng nấc, vì sao hàng giả vẫn có "đất sống"?
Hàng nghìn sản phẩm vi phạm bị gỡ bỏ, hàng nghìn gian hàng bị khóa, nhiều đường dây sản xuất, buôn bán hàng giả bị triệt phá. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn, không ít tài khoản bán hàng lại xuất hiện dưới tên gọi khác, tiếp tục lợi dụng mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử để đưa hàng giả đến tay người tiêu dùng.
Thực tế này đặt ra một câu hỏi lớn: Khi công tác quản lý hoạt động kinh doanh trên môi trường số đã có sự tham gia của nhiều cơ quan quản lý nhà nước, vì sao hàng giả vẫn còn "đất sống"?
Hiện nay, việc quản lý hoạt động thương mại điện tử được thực hiện theo cơ chế liên ngành. Tùy theo tính chất của từng vụ việc, nhiều cơ quan cùng tham gia quản lý và xử lý vi phạm. Trong đó, Bộ Công Thương chịu trách nhiệm quản lý nhà nước về thương mại điện tử, lực lượng quản lý thị trường kiểm tra, xử lý vi phạm trong lưu thông hàng hóa; cơ quan công an điều tra khi có dấu hiệu tội phạm; cơ quan thuế quản lý nghĩa vụ tài chính; các cơ quan chuyên ngành xem xét hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, chất lượng hàng hóa, an toàn thực phẩm… Cùng với đó, chính quyền địa phương và các nền tảng thương mại điện tử cũng tham gia vào quá trình giám sát, xử lý vi phạm.
Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty Luật SBLAW (Ảnh: SBLAW).
Với đặc thù của môi trường số, một hành vi bán hàng giả có thể đồng thời vi phạm nhiều lĩnh vực pháp luật khác nhau. Đây cũng là lý do công tác quản lý đòi hỏi sự phối hợp của nhiều cơ quan thay vì chỉ một đơn vị duy nhất.
Trao đổi với Người Đưa Tin, Luật sư Nguyễn Thanh Hà - Chủ tịch Công ty Luật SBLAW cho rằng, sự tham gia của nhiều cơ quan trong xử lý hành vi bán hàng giả trên mạng xã hội là cần thiết bởi đây thường là vụ việc có tính chất liên ngành.
"Một hành vi có thể đồng thời liên quan đến quản lý thị trường, thương mại điện tử, sở hữu trí tuệ, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, thuế, an ninh mạng và thậm chí cả trách nhiệm hình sự. Mỗi cơ quan có chức năng và công cụ xử lý riêng", ông Hà phân tích.
Theo đó, lực lượng quản lý thị trường kiểm tra nguồn gốc, chất lượng hàng hóa và xử lý vi phạm hành chính; cơ quan công an vào cuộc khi có dấu hiệu tội phạm; cơ quan quản lý chuyên ngành đánh giá yếu tố xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; còn cơ quan quản lý thương mại điện tử và thông tin trên mạng có thể yêu cầu nền tảng cung cấp dữ liệu, ngăn chặn hoặc gỡ bỏ nội dung vi phạm.
Tuy nhiên, theo Luật sư Nguyễn Thanh Hà, cơ chế phối hợp liên ngành hiện vẫn bộc lộ không ít hạn chế.
"Nếu không xác định rõ cơ quan chủ trì thì cơ chế phối hợp rất dễ trở thành sự giao thoa về thẩm quyền. Tình trạng chuyển đơn qua lại, chậm trao đổi thông tin, yêu cầu cung cấp tài liệu nhiều lần hoặc không rõ cơ quan nào chịu trách nhiệm xử lý đến cùng sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả thực thi pháp luật", ông Hà nhận định.
Hàng giả, hàng nhái vẫn liên tục xuất hiện trên các nền tảng thương mại điện tử (Ảnh chụp màn hình).
Đáng lưu ý, trên môi trường số, yếu tố thời gian có ý nghĩa quyết định. Tài khoản bán hàng, nội dung quảng cáo, livestream hay dữ liệu giao dịch có thể bị xóa, thay đổi hoặc chuyển sang nền tảng khác chỉ trong thời gian rất ngắn. Nếu quy trình phối hợp còn kéo dài, cơ quan chức năng có thể mất dấu đối tượng, không kịp bảo toàn chứng cứ điện tử hoặc không đủ cơ sở truy vết dòng tiền và kho hàng.
Ở góc độ lập pháp, Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa cũng cho rằng cơ chế quản lý hiện nay cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng "một việc giao cho một đầu mối chủ trì".
Theo Đại biểu, Bộ Công Thương cần là cơ quan chịu trách nhiệm chính, phối hợp với Bộ Tài chính, Bộ Công an và chính quyền địa phương trong thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm. Đồng thời, hệ thống văn bản hướng dẫn cũng cần tiếp tục được hoàn thiện để theo kịp sự thay đổi rất nhanh của hoạt động kinh doanh trên môi trường mạng.
Theo ông, khung pháp lý hiện nay theo Luật Thương mại điện tử mới về cơ bản đã đầy đủ, vấn đề lớn nhất không nằm ở việc thiếu quy định mà nằm ở hiệu quả tổ chức thực thi.
"Chúng ta đã có chế tài, đã giao trách nhiệm cụ thể cho từng đơn vị, nhưng quan trọng là các cơ quan đó có làm hay không và có phối hợp nhịp nhàng hay không. Nếu các cơ quan chức năng quyết tâm xử lý nghiêm, xử lý đến cùng thì tình trạng hàng giả, hàng nhái trên môi trường số chắc chắn sẽ không còn đất diễn", Đại biểu Phạm Văn Hòa nhấn mạnh.
Bịt "lỗ hổng" từ chính sách đến thực thi
Thực tế cho thấy, trong bối cảnh hàng giả ngày càng lợi dụng công nghệ số để thay đổi phương thức hoạt động, việc xử lý từng vụ việc riêng lẻ hay chỉ tăng cường kiểm tra, xử phạt sẽ khó theo kịp tốc độ phát triển của thị trường. Muốn thu hẹp "đất sống" của hàng giả trên môi trường số, yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa các cơ quan thực thi mà còn phải thay đổi tư duy quản lý, xác lập rõ trách nhiệm của từng chủ thể tham gia hệ sinh thái thương mại điện tử.
Đó cũng là tinh thần xuyên suốt của Luật Thương mại điện tử có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, được kỳ vọng sẽ tạo bước chuyển từ mô hình quản lý chủ yếu đối với người bán sang quản lý toàn diện hoạt động kinh doanh trên môi trường số.
Chia sẻ với Người Đưa Tin, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân cho biết, Luật Thương mại điện tử được xây dựng trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển rất nhanh, nhiều mô hình kinh doanh mới liên tục xuất hiện, trong khi các quy định trước đây đã bộc lộ những khoảng trống, đặc biệt đối với hoạt động kinh doanh trên mạng xã hội, livestream bán hàng và các nền tảng xuyên biên giới.
Theo Thứ trưởng, mục tiêu của luật không chỉ là hoàn thiện hành lang pháp lý mà còn thiết lập cơ chế quản lý phù hợp với thực tiễn phát triển của nền kinh tế số, bảo đảm môi trường cạnh tranh lành mạnh, nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, đồng thời bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng cũng như doanh nghiệp.
Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân (Ảnh: VGP).
Điểm mới quan trọng nhất của Luật là chuyển từ mô hình quản lý chủ yếu đối với người bán sang cơ chế xác lập trách nhiệm của tất cả các chủ thể tham gia hệ sinh thái thương mại điện tử.
Theo đó, các nền tảng thương mại điện tử không còn chỉ là đơn vị cung cấp hạ tầng kỹ thuật hay trung gian kết nối giao dịch, mà phải thực hiện nhiều nghĩa vụ pháp lý như xác minh thông tin người bán, lưu trữ dữ liệu giao dịch, tiếp nhận và xử lý phản ánh của người tiêu dùng, đồng thời chủ động rà soát, cảnh báo, ngăn chặn và gỡ bỏ hàng hóa vi phạm khi có căn cứ.
Đối với hoạt động livestream bán hàng và tiếp thị trên mạng xã hội - lĩnh vực phát triển rất nhanh trong những năm gần đây, Luật cũng lần đầu quy định rõ trách nhiệm của người livestream, người có ảnh hưởng và các nền tảng cung cấp tính năng livestream. Các chủ thể này phải bảo đảm tính trung thực của thông tin quảng bá và chịu trách nhiệm nếu tiếp tay cho việc tiêu thụ hàng giả, hàng nhập lậu hoặc hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Một nội dung đáng chú ý khác là Luật đã mở rộng phạm vi điều chỉnh đối với các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới. Theo Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, các doanh nghiệp nước ngoài cung cấp dịch vụ vào thị trường Việt Nam cũng phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo pháp luật Việt Nam, phối hợp với cơ quan quản lý trong việc cung cấp thông tin, xử lý vi phạm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Đây được xem là bước tiến quan trọng nhằm thu hẹp khoảng trống pháp lý trong quản lý hoạt động thương mại điện tử xuyên biên giới.
Không chỉ bổ sung trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường, Luật còn tạo cơ sở pháp lý để cơ quan quản lý đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong giám sát hoạt động kinh doanh trực tuyến. Việc khai thác dữ liệu điện tử sẽ giúp cơ quan chức năng phát hiện sớm dấu hiệu vi phạm, nâng cao hiệu quả truy vết, bảo toàn chứng cứ điện tử và xử lý nhanh các hành vi kinh doanh hàng giả trên môi trường mạng.
Theo Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân, mục tiêu cuối cùng của Luật Thương mại điện tử không phải là tăng thêm thủ tục hành chính hay tạo rào cản đối với doanh nghiệp, mà hướng tới xây dựng một môi trường thương mại điện tử minh bạch, an toàn và đáng tin cậy hơn; trong đó trách nhiệm của từng chủ thể được xác lập rõ ràng, quyền lợi của người tiêu dùng được bảo vệ tốt hơn, doanh nghiệp làm ăn chân chính được cạnh tranh bình đẳng và thương mại điện tử Việt Nam có nền tảng phát triển bền vững trong giai đoạn tới.
“Có thể khẳng định rằng thương mại điện tử không chỉ là một phương thức kinh doanh mới mà đang từng bước trở thành một hạ tầng quan trọng của nền kinh tế số. Với tốc độ phát triển nhanh, khả năng mở rộng thị trường, nâng cao năng suất và thúc đẩy xuất khẩu, thương mại điện tử được kỳ vọng sẽ tiếp tục là một trong những động lực quan trọng góp phần thực hiện mục tiêu tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong thời gian tới”, Thứ trưởng Nguyễn Sinh Nhật Tân khẳng định.
Có thể thấy, nếu bài toán của giai đoạn trước là phát hiện và xử lý từng vụ việc thì Luật Thương mại điện tử đang hướng tới một cách tiếp cận mới: phòng ngừa từ sớm, quản lý toàn bộ hệ sinh thái và ứng dụng công nghệ trong giám sát thị trường. Tuy nhiên, hiệu quả của cuộc chiến chống hàng giả trên môi trường số sẽ không chỉ phụ thuộc vào những quy định của Luật, mà còn ở quyết tâm thực thi của các cơ quan quản lý, trách nhiệm của các nền tảng số và sự đồng hành của cộng đồng doanh nghiệp trong việc xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh và bền vững.
